Jurysdykcja w rozporządzeniu Bruksela I bis

Zasady ustalania jurysdykcji sądu w sprawach dotyczących umów mają istotne znaczenie dla transgranicznych stosunków gospodarczych. Te zasady powinny stanowić przedmiot zainteresowania przedsiębiorców już na wczesnym etapie negocjacji umowy z zagranicznym partnerem handlowym.

Aktem prawnym regulującym zasady ustalania jurysdykcji sądu w stosunkach pomiędzy państwami członkowskimi Unii Europejskiej jest rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1215/2012, określane potocznie jako Bruksela I bis[i]. Określa ono szereg rodzajów jurysdykcji.

Zgodnie z ogólną regułą jurysdykcyjną, osoby mające miejsce zamieszkania na terytorium danego państwa członkowskiego mogą być pozywane, niezależnie od ich obywatelstwa, przed sądy tego państwa członkowskiego[ii]. Rozporządzenie Bruksela I bis posługuje się łącznikiem miejsca zamieszkania zarówno w stosunku do osób fizycznych, jak i osób prawnych, w tym spółek[iii]. Obywatelstwo stron pozostaje bez znaczenia dla określenia jurysdykcji ogólnej. Przykład: obywatel Polski mieszkający w Berlinie i w tym mieście prowadzący działalność gospodarczą może zostać pozwany przed sądem niemieckim zarówno jako osoba prywatna, jak i jako przedsiębiorca.

Poza jurysdykcją ogólną rozporządzenie wyróżnia także jurysdykcję szczególną, do której powód może, chociaż nie musi, się odwołać. Jurysdykcja szczególna to dodatkowa możliwość dla powoda, z której ma on prawo skorzystać o tyle, o ile nie zamierza odwołać się do reguł określających jurysdykcję ogólną. Z jurysdykcją szczególną (przemienną) mamy do czynienia w szczególności w sprawach dotyczących[iv]:

• czynu niedozwolonego lub czynu podobnego do czynu niedozwolonego;
• roszczeń cywilnoprawnych o odszkodowanie lub przywrócenie stanu poprzedniego, które wynikają z czynu zagrożonego karą;
• sporów wynikających z działalności filii, agencji lub innego oddziału;
• sporu o zapłatę wynagrodzenia za ratownictwo lub udzielenie pomocy dla ładunku lub frachtu, które żądane jest z tytułu działań związanych z ratownictwem lub udzieleniem pomocy;
• umów, czyli w sprawach najbardziej interesujących przedsiębiorców prowadzących działalność gospodarczą o skutkach transgranicznych.

Rozporządzenie określa reguły jurysdykcyjne w sprawach dotyczących umów konsumenckich[v], indywidualnych umów o pracę[vi] oraz w sprawach dotyczących ubezpieczenia[vii]. W przypadku tych spraw możliwość pozwania tak zwanej słabszej strony stosunku prawnego poza krajem jej miejsca zamieszkania jest bardzo ograniczona. Motywem, jakim kierował się prawodawca europejski we wskazanym zakresie, było stworzenie regulacji ochronnych dla słabszej strony stosunku prawnego.

O ograniczeniach nie można natomiast mówić w przypadku jurysdykcji wyłącznej[viii], której reguły znajdują zastosowanie niezależnie od miejsca zamieszkania stron stosunku prawnego. Z jurysdykcją wyłączną mamy do czynienia w szczególności w sprawach, których przedmiotem są:

• prawa rzeczowe na nieruchomościach oraz najem lub dzierżawa nieruchomości;
• ważność, nieważność lub rozwiązanie spółki lub osoby prawnej albo ważność decyzji ich organów;
• rejestracja lub ważność patentów, znaków towarowych, wzorów i modeli, a także podobnych praw wymagających zgłoszenia lub zarejestrowania niezależnie od tego, czy dana kwestia została podniesiona w pozwie czy też w drodze zarzutu procesowego;
• w postępowaniach, których przedmiotem jest wykonanie orzeczeń.

Wyróżniamy także jurysdykcję sądu stanowiącą wynik wdania się w spór przez stronę pozwaną[ix]. Oczywiście sąd ten nie uzyska jurysdykcji w sytuacji, w której wdanie się pozwanego w spór sprowadza się do podniesienia zarzutu procesowego braku jurysdykcji sądu. Również we wskazanym zakresie rozporządzenie wprowadza regulacje ochronne mające na celu właściwe poinformowanie tak zwanej ,,słabszej” strony stosunku prawnego[x] o możliwości podniesienia tego zarzutu[xi].

Szczegółowe omówienie wszystkich wymienionych reguł jurysdykcyjnych wykracza poza ramy niniejszego artykułu. Warto natomiast poszukać odpowiedzi na pytanie, czy zasady ustalania jurysdykcji sądu obowiązujące na gruncie rozporządzenia Bruksela I bis podlegają pewnej autonomii stron stosunku zobowiązaniowego, a także wskazać regulacje, które znajdą zastosowanie w przypadku braku umownego określenia właściwości sądów danego kraju do rozpoznania ewentualnego sporu wynikłego lub mogącego wyniknąć pomiędzy stronami. Rozważania zostaną ograniczone do spraw dotyczących umów[xii].

Jurysdykcja w sprawach dotyczących umów

W transakcjach o skutkach transgranicznych właściwe, uprzednie zabezpieczenie kontraktu pod względem prawnym może prowadzić do znacznych oszczędności czasowych, a także finansowych. Ryzyko ewentualnej konieczności prowadzenia wieloletniego sporu sądowego przez sądem obcego państwa celem wyegzekwowania przysługującej należności może skutecznie zniechęcać do podejmowania działalności gospodarczej poza terytorium własnego kraju.

Tymczasem możliwość oddania sporu wynikającego z określonego stosunku prawnego pod rozstrzygnięcie sądów danego państwa może zostać zabezpieczona już w treści umowy. W praktyce istotnym czynnikiem we wskazanym zakresie jest siła negocjacyjna, jaką ma strona umowy, której zależy na postanowieniu umownym regulującym kwestię jurysdykcji. Najczęściej będzie to strona, w stosunku do której ogólne i szczególne reguły jurysdykcyjne nakazywałyby prowadzenie sporu poza granicami państwa jej miejsca zamieszkania.

Co jednak w przypadku, gdy kwestia jurysdykcji sądu nie została określona w treści zawartej umowy? Zgodnie z art. 7 pkt 1 lit. a i b rozporządzenia Bruksela I bis, w sprawach dotyczących umowy osoba, która ma miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego, może zostać pozwana w innym państwie członkowskim przed sądy miejsca wykonania danego zobowiązania. Dla celów wskazanego przepisu, o ile nie uzgodniono inaczej, miejscem wykonania danego zobowiązania jest:

a) w przypadku sprzedaży rzeczy ruchomych – miejsce w państwie członkowskim, w którym rzeczy te zgodnie z umową zostały albo miały zostać dostarczone;

b) w przypadku świadczenia usług – miejsce w państwie członkowskim, w którym usługi zgodnie z umową były świadczone albo miały być świadczone.

Co wynika z tej regulacji? Miejsce wykonania zobowiązania można uregulować w treści zawieranego kontraktu. Określenie miejsca wykonania umowy może nastąpić w sposób bezpośredni oraz pośredni, w tym za pośrednictwem standardowych, powszechnie uznanych i potwierdzonych zwyczajami handlu międzynarodowego klauzul w postaci „Incoterms” (z ang. International commercial terms) opracowanych przez Międzynarodową Izbę Handlową[xiii].

Jeśli nie określimy w umowie miejsca wykonania zobowiązania, za miejsce to:

a) w przypadku sprzedaży rzeczy ruchomych będzie uznawane miejsce w państwie członkowskim, w którym rzeczy te zgodnie z umową zostały albo miały zostać dostarczone;

b) w przypadku świadczenia usług będzie nim miejsce w państwie członkowskim, w którym usługi zgodnie z umową były świadczone albo miały być świadczone.

Ustalenie znaczenia pojęć umowy sprzedaży rzeczy ruchomych i umowy świadczenia usług wymaga odwołania się do wykładni autonomicznej, a zatem oderwanej od krajowych porządków prawnych[xiv]. Znaczenie, jakie przypisuje się takim umowom w polskim prawie cywilnym, nie jest więc tożsame z rozumieniem wskazanych pojęć na gruncie europejskiego prawa procesowego cywilnego. Co jest zatem istotne przy ustalaniu, czy specyfika zawieranego kontraktu kwalifikuje go jako umowę sprzedaży rzeczy ruchomych, czy też umowę o świadczenie usług? W wyroku z dnia 25 lutego 2010 r. wydanym w sprawie Car Trim GmbH przeciwko KeySafety Systems Srl, C-381/08,Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wskazał, że dla dokonania tego rozróżnienia istotne jest ustalenie, która ze stron umowy dostarcza większość materiałów potrzebnych do wytworzenia zamówionego towaru oraz określenie, czy dostawca jest odpowiedzialny za jakość towaru i jego zgodność z umową. W przypadku, gdy przeważająca część materiałów potrzebnych do wytworzenia zamówionych towarów jest dostarczana przez przyjmującego zamówienie – który ponosi także odpowiedzialność za jakość dostarczanego towaru i jego zgodność z umową – kontrakt powinien być kwalifikowany jako umowa sprzedaży rzeczy ruchomych. W ocenie Trybunału, we wskazanym zakresie istotne jest ustalenie, co jest świadczeniem charakterystycznym[xv] dla danej umowy.

Takie rozróżnienie rodzi uzasadnione pytanie o umowy, w przypadku których zobowiązanie jednej ze stron ma charakter niepieniężny (na przykład – dostawa umówionych towarów), a zobowiązanie drugiej ze stron ‒ charakter pieniężny (zapłata za dostarczone towary). Dla polskiego przedsiębiorcy produkującego i dostarczającego towary poza granicę kraju istotne jest otrzymanie za nie zapłaty. Przysługujące mu roszczenie jest zatem roszczeniem pieniężnym. Mając to na uwadze, rodzi się uzasadnione pytanie, czy określając miejsce wykonania zobowiązania na gruncie regulacji rozporządzenia Bruksela I bis, należy odwoływać się do świadczenia, którego dochodzi powód, czy też obowiązują w tym zakresie inne reguły? Jeśli jedynym czynnikiem istotnym z punktu widzenia określenia miejsca wykonania zobowiązania byłoby ustalenie, jakiego zobowiązania dochodzi powód w przypadku roszczenia o zapłatę, miejscem tym byłoby najczęściej miejsce prowadzenia rachunku bankowego właściwego dla przedsiębiorcy.

Zgodnie z zasadą koncentracji jurysdykcji obowiązującą w przypadku umowy sprzedaży rzeczy ruchomych oraz umowy o świadczenie usług[xvi], rozporządzenie Bruksela I bis przewiduje jurysdykcję miejsca wykonania zobowiązania dla danej umowy charakterystycznego dla wszystkich wynikających z niej roszczeń – a zatem także roszczenia o zapłatę za dostarczone towary. O ile zatem dana umowa zostanie zakwalifikowana jako umowa sprzedaży rzeczy ruchomych bądź umowa świadczenia usług – przy braku odpowiednich postanowień umownych regulujących miejsce wykonania zobowiązania – o tyle bez znaczenia jest, które ze zobowiązań stanowi podstawę sporu wynikłego pomiędzy stronami. O jurysdykcji sądu właściwego do rozpoznania sporu będzie decydować zobowiązanie charakterystyczne dla całej umowy.

Jak jednak ustalić miejsce wykonania zobowiązania, w przypadku gdy konkretna umowa nie daje się zakwalifikować jako umowa sprzedaży lub umowa o świadczenie usług w rozumieniu rozporządzenia Bruksela I bis? W takim przypadku rozporządzenie ponownie odsyła do pojęcia miejsca wykonania danego zobowiązania, nie wskazując jednak – co ma miejsce w przypadku umowy sprzedaży rzeczy ruchomych i świadczenia usług – wytycznych pozwalających na jego ustalenie[xvii].

Zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości wydanym na gruncie obowiązywania Konwencji brukselskiej z 27 września 1968 r. w sprawie De Bloos S.p.r.l. przeciwko Bouyer SA (C-14/76), zobowiązaniem, dla którego należy poszukiwać miejsca jego wykonania, jest zobowiązanie będące podstawą konkretnego, toczącego się właśnie postępowania[xviii]. W tym przypadku odchodzi się zatem od próby określenia zobowiązania charakterystycznego dla całej umowy. O jurysdykcji sądu decydować będzie zobowiązanie stanowiące podstawę wywiedzionego powództwa. Jak jednak ustalić miejsce wykonania wskazanego zobowiązania? Zgodnie ze stanowiskiem Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości wyrażonym w wyroku z dnia 6 października 1976 r. w sprawie Tessili (C-12/76), miejsce wykonania danego zobowiązania w rozumieniu art. 5 ust. 1 Konwencji brukselskiej z dnia 27 września 1968 r. powinno zostać określone w sposób zgodny z przepisami prawa właściwego dla danego zobowiązania, które z kolei należy określić zgodnie z przepisami kolizyjnymi właściwymi dla sądu, przed którym została wszczęta dana sprawa sądowa[xix].

Właśnie w celu uniknięcia wątpliwości związanych ze stosowaniem wskazanych tu reguł kolizyjnych i interpretacyjnych, rozporządzenie Bruksela I, a następnie Bruksela I bis określiły miejsce wykonania zobowiązania dla dwóch najbardziej typowych rodzajów umów, czyli umowy sprzedaży rzeczy ruchomych i umowy świadczenia usług.

Umowa określająca jurysdykcję sądu

Jak wspomniano, najpewniejszą ochronę przed koniecznością prowadzenia ewentualnego sporu sądowego przed zagranicznym sądem zapewnia zawarcie umowy ustanawiającej jurysdykcję sądu. Umowa ta może zostać zawarta w odrębnym dokumencie wymienionym pomiędzy stronami, bądź też stanowić jedną z klauzul kontraktu głównego, przy czym umowę jurysdykcyjną, która stanowi część umowy podstawowej, traktuje się jak umowę niezależną od innych postanowień umowy podstawowej[xx].

Zgodnie z przepisami rozporządzenia Bruksela I bis[xxi], umowa ta może odnosić się do sporu już wynikłego lub sporu przyszłego mogącego wyniknąć z określonego stosunku prawnego. Umowa ta może zostać zawarta w formie pisemnej bądź ustnej potwierdzonej na piśmie. Możliwe jest także zawarcie umowy w formie, która odpowiada praktyce przyjętej pomiędzy stronami[xxii], a w handlu międzynarodowym – w formie odpowiadającej zwyczajowi handlowemu, który strony znały lub musiały znać i który strony umów tego rodzaju w określonej dziedzinie handlu powszechnie znają i stale przestrzegają. Wszelkie przekazy elektroniczne umożliwiające trwały zapis umowy są traktowane na równi z formą pisemną. W praktyce rekomenduje się zawieranie umów w zwykłej formie pisemnej, pozwalającej na jej bezproblemowe wykazanie w przypadku zainicjowania postępowania przed sądem niewłaściwym według zgodnych ustaleń stron.

Autonomia stron w zakresie umownego kształtowania jurysdykcji nie jest jednak absolutna. Umowa jurysdykcyjna nie może naruszać regulacji dotyczących określania jurysdykcji wyłącznej. W sprawach dotyczących ubezpieczenia, umów z udziałem konsumentów lub z zakresu prawa pracy jest dopuszczalna jedynie ograniczona swoboda stron w zakresie umownego wyboru jurysdykcji. Zawarcie umowy jurysdykcyjnej we wskazanych przypadkach jest możliwe wtedy, gdy została ona zawarta po powstaniu sporu lub jeżeli przyznaje ona pracownikowi bądź ubezpieczającemu, ubezpieczonemu czy uposażonemu prawo do wytaczania powództwa przed sądy inne niż wymienione w rozporządzeniu[xxiii]. Na gruncie spraw konsumenckich oraz spraw dotyczących ubezpieczenia są możliwe jeszcze dalsze odstępstwa uwzględniające autonomię stron stosunku prawnego[xxiv].

Poprawa skuteczności umów jurysdykcyjnych w rozporządzeniu Bruksela I bis

Jedną z istotnych zmian wprowadzonych wraz z wejściem w życie rozporządzenia Bruksela I bis była poprawa skuteczności zawieranych umów jurysdykcyjnych. Co to oznacza w praktyce?

Stan prawny obowiązujący na gruncie rozporządzenia Bruksela I[xxv] w dużym uproszczeniu można określić jako zasadę: „Kto pierwszy, ten lepszy”. W przypadku wytoczenia powództwa o to samo roszczenie między tymi samym stronami przed dwoma różnymi sądami państw członkowskich Unii Europejskiej, sąd, przed którym wytoczono powództwo w drugiej kolejności, był zmuszony z urzędu zawiesić postępowanie do czasu stwierdzenia jurysdykcji sądu, przed którym najpierw wytoczono powództwo.

Jaki był skutek obowiązywania tej regulacji? Zawarcie przez strony umowy jurysdykcyjnej określającej sąd właściwy do rozstrzygnięcia wynikłego lub mogącego wyniknąć pomiędzy nimi sporu nie przesądzało o pierwszeństwie wskazanego sądu do rozpoznania sprawy. Sąd, przed którym wytoczono powództwo w drugiej kolejności, był zmuszony oczekiwać do czasu ewentualnego stwierdzenia braku swojej jurysdykcji przez pierwszy z sądów.

Negatywne zjawisko związane z opisywanymi praktykami jest określane mianem „Italian torpedo”. Sprowadza się to do nadużywania reguł dotyczących zawisłości sporu. Strona zainteresowana opóźnieniem w rozstrzygnięciu zaistniałego sporu świadomie występuje na drogę postępowania sądowego przed sądem niemającym jurysdykcji w danej sprawie. W ten sposób zyskuje ona czas niezbędny do stwierdzenia braku swej jurysdykcji przez wskazany sąd na rzecz sądu właściwego. Świadomość nagminności występowania opisywanego zjawiska skłoniła prawodawcę unijnego do opracowania rozwiązań zapobiegającym nadużyciom związanym z wykorzystywaniem obowiązujących reguł zawisłości sporu.

Zgodnie z brzmieniem rozporządzenia Bruksela I bis, wskazany przez strony sąd właściwy do rozstrzygnięcia sporów wynikłych lub przyszłych będzie miał pierwszeństwo do rozpoznania sprawy, niezależnie od tego, czy to właśnie do niego wniesiono sprawę w pierwszej kolejności[xxvi]. O ile strony nie postanowią inaczej, określona przez nie jurysdykcja będzie miała charakter jurysdykcji wyłącznej[xxvii].

Podsumowanie

Wchodząc w stosunki gospodarcze z zagranicznym partnerem handlowym, należy mieć na uwadze kwestię jurysdykcji sądu właściwego do rozpoznania sporu, który to spór może wyniknąć pomiędzy stronami stosunku zobowiązaniowego. Ewentualny brak umownego określenia jurysdykcji sądu powinien zostać poprzedzony dogłębną analizą zawieranego kontraktu, w tym treści wzajemnych zobowiązań strony pod kątem ustalenia, jakie reguły ogólne znajdą zastosowanie w przypadku, gdy dojdzie do sporu. Rezygnacja z umownego określenia jurysdykcji sądu, czyli najbezpieczniejszego rozwiązania, powinna być świadoma.

Joanna Lubecka

adwokat w Adwokackiej Spółce Partnerskiej Stawski Syty

www.transgraniczne.pl

Artykuł pochodzi z Biuletynu Euro Info Wrzesień 2016.