Zwalczanie zatorów płatniczych w Polsce Podtytuł: Inicjatywa MPiT

Na gruncie prawa polskiego powyższa dyrektywa została zaimplementowana w postaci ustawy z dnia 8 marca 2013 r. o terminach zapłaty w transakcjach handlowych². Ustawa ta wprowadziła dużo korzystnych dla wierzycieli rozwiązań, m.in.:

• ustanowienie co do zasady 60 dni jako maksymalnego terminu zapłaty w transakcji handlowej,
• roszczenie o zapłatę kwoty 40 euro rekompensaty w przypadku uchybienia terminowi płatności przez dłużnika,
• nowy rodzaj ustawowych odsetek – odsetki za opóźnienie w transakcjach handlowych, które są najwyższymi odsetkami ustawowymi,
• wprowadzenie zasady, zgodnie z którą po upływie 30 dni od spełnienia świadczenia wierzycielowi należą się odsetki ustawowe, pomimo że termin zapłaty ustalony przez strony jest dłuższy („kredyt kupiecki”).

Porównanie rozwiązań prawnych w innych krajach UE

Warto podkreślić, że wdrożenie dyrektywy 2011/7/UE w państwach Unii Europejskiej następowało z pewnymi modyfikacjami w stosunku do podstawowych rozwiązań w niej przewidzianych.

We Francji termin zapłaty w transakcjach handlowych wynosi co do zasady 30 dni, z możliwością jego wydłużenia do maksymalnie 60 dni. Podstawowy termin jest więc krótszy niż w prawie polskim, a ponadto ustanowiony jest maksymalny termin, którego nie można przekroczyć. Istnieje jeden wyjątek od tej zasady, gdy istnieje możliwość wydłużenia terminu do 90 dni, ale dotyczy on tylko transakcji dostawy towarów eksportowanych poza UE, przy czym przywilej ten nie może być stosowany przez duże przedsiębiorstwa. Ponadto w branży transportowej obowiązuje sztywny 30-dniowy termin zapłaty bez możliwości jego wydłużenia.

We francuskim kodeksie handlowym za nieprzestrzeganie przepisów o terminach zapłaty są przewidziane kary finansowe:

• do 75 tys. euro w przypadku osób fizycznych,
• do 2 mln euro w przypadku osób prawnych.

Informacja o nałożonych karach jest dodatkowo publikowana na koszt ukaranego.

Bardzo dużej ingerencji w umowy między przedsiębiorcami dokonała Holandia.Przy wdrożeniu dyrektywy 2011/7/UE wprowadzono rozwiązanie, zgodnie z którym, jeżeli umowa zawarta przed 1 lipca 2011 r. przewidywała termin zapłaty dłuższy niż 60 dni, to termin ten z mocy prawa uległ skróceniu do 30 dni. Takie rozwiązanie nie tylko ingerowało w swobodę umów, ale i drastycznie skróciło ustalone przez strony terminy zapłaty, w związku z czym duża część roszczeń stała się praktycznie wymagalna.

W 2017 r. Holandia wprowadziła dodatkowe rozwiązanie, zgodnie z którym duże podmioty nie mogą ustalić dłuższego niż 60 dni terminu zapłaty. Ponadto, podobnie jak w Polsce, po upływie 30 dni można domagać się odsetek za tzw. kredyt kupiecki. Różnica przejawia się w terminie przedawnienia takich odsetek. W Polsce wynosi on co do zasady 3 lata, w Holandii jest to aż 5 lat.

W Irlandiifunkcjonuje, przyjęta również w Polsce, rekompensata za koszty odzyskiwania należności. O ile w Polsce jest to stała kwota 40 euro, o tyle prawo irlandzkie przewiduje trzy stopnie takiej rekompensaty, zależne od wysokości należności głównej:

• 40 euro – gdy należność główna nie przekracza 1000 euro,
• 70 euro – w przypadku należności pomiędzy 1000 a 10 000 euro,
• 100 euro – w przypadku należności przekraczających 10 000 euro.

Wielka Brytania w 2017 r. wprowadziła obowiązek publikowania przez niektóre podmioty sprawozdań o ich praktykach płatniczych. Sprawozdania takie są publikowane dwa razy w roku. Obowiązkiem tym są objęte duże przedsiębiorstwa. Publikowane sprawozdania zawierają takie informacje, jak ustalone warunki płatności, procedury rozstrzygania sporów dotyczących płatności, średni czas konieczny do zapłaty danych faktur czy też procent faktur niezapłaconych w terminie.

Problem zatorów płatniczych w Polsce

Ustawa o terminach zapłaty w transakcjach handlowych na pewno znacznie polepszyła sytuację wierzycieli, ale nie wyeliminowała problemu zatorów płatniczych. Z opublikowanego w kwietniu 2018 r. raportu Ministerstwa Przedsiębiorczości i Technologii „Zatory płatnicze w Polsce. Zielona Księga” wynika, że zatory płatnicze to w naszym kraju problem o bardzo dużej skali. Aż 80–90% przedsiębiorstw w Polsce deklaruje, że ma problemy z nieterminowymi płatnościami³. Średnio na każde 1000 zł należne z tytułu dostaw towarów lub wykonanych usług 223 zł jest zapłacone w terminie późniejszym.

Problemy z zatorami płatniczymi przekładają się oczywiście na płynność finansową samego przedsiębiorstwa. Często słyszy się o „łańcuchu zadłużeń” – jeżeli jeden podmiot nie otrzymuje należnych mu pieniędzy, to nie ma on również środków, za które mógłby spełnić własne zobowiązania wobec innego podmiotu. Ten z kolei ma ten sam problem w stosunku do kolejnego. Bardzo często problemy finansowe przedsiębiorców wynikają właśnie z tego, że nie otrzymują oni na czas należnych im pieniędzy.

Przyczyny zatorów płatniczych są różne. Opóźnienie w płatności może wynikać właśnie z powodu „łańcucha zadłużeń” albo z sytuacji, w której przedsiębiorca toczy spór o właściwe wykonanie umowy. Jak wynika z raportu MPiT, zdarzają się jednak również sytuacje, w których przedsiębiorstwo wręcz opiera swoje funkcjonowanie na strategii nieterminowych płatności⁴.

Dominująca strona kontraktu często również wymusza na kontrahentach zaakceptowanie długich terminów płatności, które nie mają uzasadnienia w jej aktualnej sytuacji gospodarczej. Jak wynika z badania „Europejski Raport Płatności 2017”, ponad połowa polskich przedsiębiorstw oświadczyła, że została zmuszona do zaakceptowania wydłużonych terminów płatności⁵.

Jak widać, skala problemów z zatorami płatniczymi jest ogromna. Dlatego Ministerstwo Przedsiębiorczości i Technologii uruchomiło specjalne konsultacje z przedsiębiorcami dotyczące propozycji zmian w przepisach⁶. W ramach konsultacji każdy mógł zgłosić swoje propozycje, których celem była pomoc w rozwiązaniu zatorów płatniczych.

Propozycje zmian w prawie

Ministerstwo przedstawiło również kilka swoich propozycji. Sugerowane zmiany w przepisach miałyby dotyczyć siedmiu zagadnień

1) Zwiększenie uprawnień wierzyciela w transakcjach handlowych

Uregulowanie zasadniczego 60-dniowego terminu zapłaty w transakcjach handlowych nie jest jeszcze gwarancją, że wierzyciel otrzyma zapłatę na czas. Ponadto termin ten nie musi być stosowany obligatoryjnie – ustawa dopuszcza jego wydłużenie, ale pod warunkiem, że termin ten nie jest rażąco nieuczciwy wobec wierzyciela. Stwierdzenie takiej rażącej nieuczciwości w praktyce może nastąpić dopiero w postępowaniu sądowym, przy czym ciężar wykazania rażącej nieuczciwości leży po stronie wierzyciela – zgodnie z ogólną zasadą wynikającą z przepisów postępowania cywilnego.

MPiT proponuje aż cztery zmiany dotyczące tego rozwiązania. Po pierwsze, przerzucenie na dłużnika ciężaru dowodu na okoliczność, że termin wskazany w umowie jest rażąco nieuczciwy. Wówczas to dłużnik musiałby się bronić i udowodnić, że przyjęty w umowie termin jest uczciwy i odpowiedni dla potrzeb danej umowy.

Po drugie, proponowana jest zmiana dotycząca sposobu obliczania terminu na stwierdzenie rażącej nieuczciwości ustalonego terminu zapłaty. Obecnie wynosi on 3 lata, licząc od dnia zawarcia umowy. Z punktu widzenia wierzyciela jest to rozwiązanie niekorzystne, ponieważ po 3 latach od zawarcia umowy nadal może on pozostawać w relacjach biznesowych z dłużnikiem, a konflikt na tle umowy może wyniknąć w późniejszym czasie. Dlatego propozycja MPiT, aby trzyletni termin liczyć od dnia zakończenia umowy, jest propozycją zdecydowanie korzystniejszą dla wierzycieli. Taka zmiana uwzględniałaby również specyfikę kontraktów gospodarczych, które często są planowane jako długoletnie przedsięwzięcia. Dodatkowo dłużnik przy zawieraniu umowy musiałby liczyć się z tym, że wierzyciel może powziąć przeciwko niemu działania, nawet gdy umowa zostanie już wykonana. To również przyczyniałoby się do ustalania w umowach adekwatnych terminów zapłaty.

Po trzecie, zmiana wprowadzałaby bezwzględną nieważność zapisów umownych, na podstawie których dana strona zrzekałaby się roszczenia o ustalenie, że termin zapłaty ustalony w umowie jest rażąco nieuczciwy.

Po czwarte, sugerowane jest wprowadzenie możliwości odstąpienia od umowy lub jej wypowiedzenia w przypadku, gdy określony w niej termin zapłaty przekracza 120 dni. Byłoby to jednoznaczne z odstąpieniem od umowy z winy dłużnika.

2) Podwyższenie rekompensaty za koszty odzyskiwania należności

Obecne rozwiązania mające na celu zadośćuczynienie wierzycielowi za opóźnienie w zapłacie – odsetki ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych oraz równowartość kwoty 40 euro – nie są wystarczające w przypadku, gdy wierzycielem jest przedsiębiorca z sektora mikro-, małych i średnich przedsiębiorców (MŚP), zaś dłużnikiem duży przedsiębiorca lub podmiot publiczny. Dla podmiotów MŚP opóźnienia w płatnościach są bardziej uciążliwe, ponieważ odbiera to im źródło finansowania dalszej działalności. Dlatego w przypadku takich „asymetrycznych” transakcji handlowych jest proponowane wprowadzenie dodatkowej należności przysługującej od dłużnika, np. kwoty uzależnionej od wartości przedmiotu umowy.

3) Wprowadzenie nowych typów czynów nieuczciwej konkurencji

W ocenie MPiT ustalanie zbyt odległych terminów zapłaty powinno być uznane za czyn nieuczciwej konkurencji. Definicja takiego czynu znajduje się w art. 3 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji⁷. Czynem nieuczciwej konkurencji jest działanie sprzeczne z prawem lub dobrymi obyczajami, jeżeli zagraża lub narusza interes innego przedsiębiorcy lub klienta.

Uznanie narzucania nadmiernie długich terminów zapłaty za czyn nieuczciwej konkurencji spowodowałoby możliwość dochodzenia przez wierzyciela stosownego odszkodowania. Ponadto wprowadzanie nieuczciwych terminów zapłaty zostałoby uznane za praktykę ograniczająca konkurencję i nadużywanie pozycji dominującej, co rodziłoby również sankcje publicznoprawne, nakładane przez prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów.

4) Publikowanie informacji o praktykach płatniczych

W Zielonej Księdze Ministerstwo zaproponowało również wprowadzenie całkowicie nowego w prawie polskim rozwiązania, polegającego na obowiązku publikacji informacji związanych z dokonywaniem płatności przez przedsiębiorców. Rozwiązanie takie zostało już przyjęte w Wielkiej Brytanii.

Obowiązek publikacji miałby obejmować dwa rodzaje informacji: dane o terminach, w których przedsiębiorca sam reguluje swoje zobowiązania, oraz dane o terminach, w których otrzymuje płatności od swoich kontrahentów. Publikacja takich danych znacznie przyczyniłaby się do zidentyfikowania kontrahentów, którzy nie dokonują płatności w terminie pomimo tego, że mają na swoim koncie odpowiednie środki.

Wzorem Wielkiej Brytanii obowiązek publikowania informacji obejmowałby grupę największych funkcjonujących na rynku podmiotów prywatnych oraz wszystkie podmioty publiczne. Wprowadzenie takiego obowiązku byłoby całkowicie nowym rozwiązaniem, które mogłoby pomóc przedsiębiorcom również na etapie weryfikacji potencjalnego kontrahenta.

5) Transakcje z podmiotem publicznym

Obecnie w transakcjach handlowych, których stroną jest podmiot publiczny, termin zapłaty wynosi zasadniczo 30 dni z możliwością jego przedłużenia do 60 dni. Ministerstwo w takich transakcjach chciałoby wprowadzić maksymalny 30-dniowy termin płatności bez możliwości jego przedłużenia. Wyjątkiem miałyby być transakcje z podmiotami leczniczymi, w których nadal dopuszczalne byłoby wydłużenie terminu zapłaty do 60 dni.

6) Termin zapłaty w transakcjach między przedsiębiorcami

Ustawa o terminach zapłaty w transakcjach handlowych dla transakcji, w których nie uczestniczą podmioty publiczne, przewiduje zasadę, że termin zapłaty przewidziany w umowie nie może być dłuższy niż 60 dni liczonych od dnia doręczenia dłużnikowi faktury lub rachunku, potwierdzających dostawę towaru lub wykonanie usługi⁸. Termin ten może jednak być dłuższy, o ile nie jest on dla wierzyciela rażąco nieuczciwy.

Ministerstwo proponuje rozwiązanie, na podstawie którego terminem maksymalnym byłby termin 60 dni, bez możliwości jego dalszego przedłużenia. W przypadku gdy w umowie termin zapłaty wynosiłby więcej niż 60 dni, to takie ustalenie byłoby prawnie bezskuteczne. Wówczas zawsze obowiązywałby termin ustawowy 60 dni.

7) Wprowadzenie sankcji publicznoprawnych

Wobec dłużników, którzy celowo nie wywiązują się z płatności w określonych terminach, rozważane jest wprowadzenie kar finansowych. Podobne rozwiązanie funkcjonuje już we Francji. Ministerstwo nie wskazało natomiast, jakie przesłanki miałyby decydować o nałożeniu takiej sankcji. Kluczowe dla decyzji o nałożeniu kary finansowej na dany podmiot mogłyby tu być dane o praktykach płatniczych przedsiębiorstw, które zostały omówione w pkt 4. Ujawnione dane pozwoliłyby na zidentyfikowanie tych podmiotów, które nie wywiązują się ze swoich zobowiązań pomimo faktu, że same nie mają problemów z otrzymaniem zapłaty.

Podsumowanie

Pomimo istnienia rozwiązań pozwalających wierzycielom na ustalenie w umowach korzystnych warunków płatności oraz instytucji mających na celu zniechęcenie dłużników do opóźnień w płatnościach, problem zatorów płatniczych w Polsce nadal jest powszechny, a skala zjawiska ogromna. Dobrze zatem, że MPiT zauważyło potrzebę wprowadzenia dodatkowych uregulowań prawnych, które mogłyby polepszyć sytuację przedsiębiorców zmagających się z nieterminowymi płatnościami.

Proponowane zmiany wydają się potrzebne, chociaż na pewno nie wyeliminują całkowicie problemu zatorów płatniczych. Interesującym pomysłem jest zwłaszcza wprowadzenie obowiązku publikowania przed przedsiębiorców informacji o praktykach płatniczych. Takie informacje na pewno pozwoliłyby zidentyfikować podmioty, które opóźniają się z płatnościami, a tym samym przyczyniłoby się do oceny wiarygodności danego podmiotu na rynku gospodarczym.

Ministerstwo podkreśla, że sugerowane przez nie rozwiązania to tylko propozycje, i zachęca wszystkich przedsiębiorców do kontaktu w celu zgłaszania własnych propozycji lub dyskusji na temat propozycji zawartych w Zielonej Księdze. Jakie wnioski wypłyną z tych konsultacji, dowiemy się zapewne już niedługo.

Wojciech Jeliński

aplikant radcowski

Sienkiewicz i Zamroch. Radcowie Prawni Spółka Partnerska

www.radcowie.biz

www.pozewzfaktury.pl