Co więcej, algorytm sam jest w stanie sprawdzić, czy doszło do określonych zdarzeń, np. zaksięgowania pieniędzy na rachunku bankowym lub otrzymania określonej ilości kryptowalut. Następnie może odpowiednio zareagować i przeprowadzić pewne działania, wskazane uprzednio w kontrakcie, np. przesłać wiadomości e-mail ze sporządzoną dla klienta analizą albo zlecić transport towaru do klienta. Możliwe jest bowiem, by istniejący wyłącznie w świecie wirtualnym smart contract regulował również takie stosunki prawne, których skutki są widoczne w rzeczywistym świecie. Inteligentne kontrakty, jakkolwiek obejmują sferę wirtualną i są oparte na algorytmach komputerowych, dotyczą funkcjonujących w obrocie gospodarczym jednostek (osób fizycznych, osób prawnych), a tym samym – wywołują skutki podobne do tych, które są efektem zawierania tradycyjnych umów.

Sposób działania inteligentnych kontraktów

Ogólnym celem istnienia inteligentnych kontraktów jest ułatwienie zawierania i wykonywania umów przez podmioty gospodarcze. Przedsiębiorcy zainteresowani uregulowaniem wzajemnych stosunków prawnych nie sporządzają tradycyjnych dokumentów, lecz korzystają z rodzaju programu komputerowego, w którym zawierają wszystkie istotne postanowienia interesującej ich umowy. Następnie, za pomocą specjalnej aplikacji, potwierdzają akceptację postanowień umowy, tym samym uznając, że jest ona dla nich wiążąca. Algorytm ten ma charakter zdecentralizowany i jest stworzony za pomocą technologii blockchain¹. Blockchain jest łańcuchem bloków zawierających informacje przechowywane przez wiele podmiotów. Oznacza to, każdy podmiot zna całą historię transakcji zawartych za pomocą systemu². Każde ogniwo łańcucha jest powiązane z kolejnym. Próba zastąpienia jednego bloku innym nie jest możliwa. Pozostali użytkownicy zauważą bowiem, że jeden z bloków nie pasuje do innych. Oznacza to, że weryfikacją, czy strony przystąpiły do danej umowy, jak również tym, czy nie dokonują jakichkolwiek zmian jej treści, zajmują się dziesiątki niezależnych od siebie osób, które również korzystają z tej technologii. Dzięki temu nie jest możliwe wpływanie na treść kontraktu w czasie jego trwania ani przez jego strony, ani przez inne osoby (np. cyberprzestępców lub nieuczciwych konkurentów). Treść umowy jest zatem przechowywana na serwerach utrzymywanych przez wielu użytkowników. Bezpieczeństwo całego systemu oparte jest także na rozwiązaniach kryptograficznych znanych np. ze stosowania ich przez użytkowników kryptowalut. Technologia smart contracts wywodzi się właśnie z technologii szyfrowania i bloków danych, na podstawie której stworzone zostały kryptowaluty.

Taka metoda zawierania umów umożliwia również zaszyfrowanie umowy bądź też części jej postanowień. Dzięki temu wszystkie postanowienia lub tylko pewne kwestie są znane wyłącznie stronom umowy. Zastosowanie tego rodzaju rozwiązań kryptograficznych nie uniemożliwia kontroli poprawności pakietów danych przez innych użytkowników – widzą oni bowiem wszelkie ewentualne zmiany kodu w postaci zaszyfrowanej (zero knowledge proof). Konkretne rozwiązania zależą od tego, jakie technologie są wykorzystywane³; technologia blockchain umożliwia jednak konstrukcję takich hybrydowych struktur, które zapewniają jednocześnie zabezpieczenie przed ingerencją, a z drugiej strony chronią tajemnice stron umowy. Stanowi to pewne utrudnienie w zakresie tworzenia inteligentnych kontraktów, które mogłyby być modyfikowane przez strony po ich zawarciu. Niejednokrotnie bowiem w praktyce gospodarczej strony umowy chcą w jakiś sposób zmienić jej postanowienia, np. w formie zawieranego aneksu, czy też ją rozwiązać albo wypowiedzieć. Nienaruszalność łańcucha bloków może więc znacznie utrudniać dokonywanie ewentualnych modyfikacji czy też zakończenie obowiązywania umowy. Dlatego też zasadne jest wprowadzenie takiej funkcjonalności, która umożliwiałaby zgodnym stronom dokonywanie ewentualnych modyfikacji umowy⁴.

Możliwe zastosowania inteligentnych kontraktów w obrocie gospodarczym

Smart contracts mogą okazać się szczególnie użyteczne w branżach, w których jest zawieranych wiele standardowych umów, czyli np. w sektorze ubezpieczeniowym, telekomunikacyjnym czy też finansowym. Nic jednak nie stoi na przeszkodzie, żeby za pomocą inteligentnych kontraktów regulować także kwestie związane z zawieraniem bardziej skomplikowanych umów, np. pomiędzy dwoma małymi lub średnimi wyspecjalizowanymi przedsiębiorstwami.

Przykładowo można sobie wyobrazić opartą na zdecentralizowanym łańcuchu bloków technologię, która umożliwiałaby szybkie i stosunkowo tanie zawieranie umów przez osoby zainteresowane nabyciem ubezpieczenia a zakładami ubezpieczeń (na zasadzie analogii do działalności brokerskiej). Blockchain mógłby obejmować cały szereg podmiotów, w tym nawet wiele zakładów ubezpieczeń, co ułatwiałoby wybór najkorzystniejszej oferty przez podmiot zainteresowany ubezpieczeniem. Z uwagi na znaczną modyfikowalność i dowolność w ustalaniu warunków taki łańcuch bloków mógłby obejmować zarówno proste, zawierane na podstawie wzorca umowy, jak i bardziej skomplikowane usługi ubezpieczeniowe, dotyczące wielu podmiotów. Dodatkowo w niektórych przypadkach byłoby możliwe samowykonywanie się kontraktu – algorytm, po uzyskaniu informacji o zaistnieniu określonego zdarzenia (np. od zaufanego podmiotu trzeciego), automatycznie wszczynałby procedurę likwidacyjną i wypłacał poszkodowanemu określoną w umowie kwotę pieniędzy. Innym sposobem wykorzystania smart contracts jest możliwość użycia ich jako środka ułatwiającego rozliczenia dokonywane w przypadku zawierania transakcji giełdowych⁵.

Takie zastosowanie technologii inteligentnych kontraktów wymagałoby oczywiście współpracy wielu podmiotów, aby ją stworzyć, uznać za pewien standard postępowania pomiędzy szeregiem organizacji, a także dokonania pewnych zmian w prawie. Powyższy przykład pokazuje jednak możliwość zastosowania opisywanej technologii w codziennych relacjach gospodarczych i obrazuje korzyści, jakie daje jej wykorzystanie.

Podobną instytucją do smart contracts jest ICO (initial coin offering). Jest to metoda oparta na technologii blockchain, polegająca na zbieraniu środków od inwestorów, którzy chcą wesprzeć jakieś przedsięwzięcie albo nowo powstającą organizację w zamian za późniejsze prawo do uzyskanych przez nią zysków. Zamiast klasycznych udziałów/akcji pomysłodawca dokonuje publicznej emisji tokenów, tj. wirtualnych certyfikatów, które potwierdzają późniejsze prawo inwestorów do zysku. Tokeny te mogą mieć również realną wartość, dzięki czemu możliwy jest handel nimi na rynku wtórnym. Cała transakcja może zostać przeprowadzona za pomocą Internetu i nie jest konieczne podpisywanie jakichkolwiek dodatkowych umów. W trakcie ICO dopuszczalne jest przypisanie inwestorom dodatkowych uprawnień lub obowiązków, co zbliża ICO treścią do klasycznych umów inwestycyjnych.

Pojawiają się również pomysły dotyczące wykorzystania inteligentnych kontraktów do umożliwienia autorom utworów, bądź też innym osobom, którym przysługują autorskie prawa majątkowe do jakiegoś utworu, wykonywania swoich praw związanych z byciem autorem. Przede wszystkim chodzi oczywiście o pobieranie tantiem za odtwarzanie utworu. Ułatwiałoby to także przenoszenie praw autorskich na inne podmioty bądź też udzielanie stosownych licencji. Nie byłoby przy tym konieczne wykorzystywanie pośredników, takich jak np. organizacje zbiorowego zarządzania prawami autorskimi.

Ogromną zaletą smart contracts jest także możliwość zawierania umów niezależnie od tego, gdzie znajdują się poszczególne strony zainteresowane nawiązaniem współpracy. Z uwagi na to, że cały proces odbywa się wirtualnie, nie jest konieczne przesyłanie sobie dokumentów czy też osobista obecność przedstawicieli podczas ich podpisywania. Tym samym dla inteligentnych kontraktów nie są żadną przeszkodą granice państw czy też dzielące ludzi kilometry. Jakakolwiek fizyczna obecność nie jest wymagana, albowiem wszystko dzieje się za pośrednictwem Internetu.

Istotne jest również ominięcie pośredników w przypadku wykonania umowy, np. w postaci banków lub podmiotów, które umożliwiają dokonanie transferu środków pieniężnych. Smart contracts umożliwiają bowiem wykorzystanie do rozliczeń kryptowalut, które mogą stanowić stosunkowo szybki i tani sposób zapłaty pomiędzy podmiotami znajdującymi się np. w dwóch różnych państwach.

Ponadto, nie ma przeszkód, aby inteligentne kontrakty odnosiły się do innych, rzeczywistych umów, np. umowa poręczenia zawarta za pomocą inteligentnego kontraktu, zabezpieczająca wykonanie tradycyjnej umowy.

Plany wykorzystania smart contracts dotykają również sfery publicznej i mają na celu ułatwienie wykonywania niektórych obowiązków przez instytucje państwowe. Jako przykład podaje się oparcie metod liczenia głosów w wyborach powszechnych właśnie na blockchain. Dzięki temu byłoby możliwe szybkie poznanie wyników wyborów, a przy tym wykorzystana technologia umożliwiałaby zapewnienie wysokiej transparentności i możliwości sprawdzenia prawidłowego sposobu obliczenia wyników wyborów przez zainteresowane podmioty.

Korzyści wynikające ze stosowania inteligentnych kontraktów

Dzięki zastosowaniu technologii blockchain do zawierania umów możliwe jest znaczne obniżenie ewentualnych kosztów zawarcia samego kontraktu. Z uwagi na to, że wszystko dzieje się w świecie wirtualnym, nie jest konieczne przesyłanie dokumentów. Użycie dostępnych rozwiązań, opartych na algorytmach napisanych z zastosowaniem znanego innym użytkownikom kodu, pozwala zaoszczędzić na kosztach analiz prawnych, albowiem powszechność i rozproszenie technologii wskazuje na to, jakie skutki może wywołać dany algorytm.

Aspekty prawne wykorzystywania inteligentnych kontraktów

Najistotniejszym problemem, z punktu widzenia porządku prawnego, jest prawidłowe zakwalifikowanie inteligentnych kontraktów jako znanych i rozpoznawanych przez system prawa instrumentów. Naturalne wydaje się być odniesienie inteligentnych kontraktów do zawieranych w obrocie tradycyjnym umów cywilnoprawnych regulujących stosunki społeczne.

Analizę tej kwestii należy zacząć od przytoczenia treści przepisu art. 60 Kodeksu cywilnego⁶, który stanowi, iż „z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, wola osoby dokonującej czynności prawnej może być wyrażona przez każde zachowanie się tej osoby, które ujawnia jej wolę w sposób dostateczny, w tym również przez ujawnienie tej woli w postaci elektronicznej (oświadczenie woli)”.Ustawodawca w przepisie tym wyraźnie wskazuje, że do wywołania określonych skutków wystarczające jest, aby dana osoba (np. strona inteligentnego kontraktu) wyraziła swoją wolę w sposób dostateczny. Możliwe jest wyrażenie takiej woli w postaci elektronicznej, co przesądza o dopuszczalności zawierania umów również w cyberprzestrzeni. Tym samym wydaje się, że jeśli strony tworzą kod komputerowy, stanowiący inteligentny kontrakt, a z jego treści możliwe jest klarowne wyinterpretowanie ich woli, to dopuszczalne jest stwierdzenie, że zawarły prawnie wiążącą umowę. Konieczne jest tu jednak wyraźne wskazanie, że kod komputerowy jest nie tyle samą umową, co emanacją woli wyrażonej przez strony, a dopiero z jego treści dopuszczalne jest wyinterpretowanie, jakie prawa i obowiązki nałożyły na siebie strony⁷.

Należy przy tym wskazać, że nie można stwierdzić, aby zawarcie inteligentnego kontraktu mogło zostać uznane za zawarcie umowy w formie szczególnej, takiej jak np. akt notarialny czy też w formie pisemnej z podpisem notarialnie poświadczonym.

Możliwość uznania inteligentnego kontraktu za prawnie wiążącą umowę ma ogromne konsekwencje. Przede wszystkim podkreśla znaczenie gospodarcze takich kontraktów – skoro prawo uznaje, że są one ważne i mogą kształtować uprawnienia i obowiązki stron, to ludzie powinni być skłonni do zawierania takich umów. Kluczowe wydaje się więc postawienie tezy, że smart contracts nie będą (wbrew temu, na co wskazują niektórzy zwolennicy ich stosowania) kompleksowo regulowały całego stosunku prawnego istniejącego pomiędzy stronami, które go zawarły. Zawsze bowiem znajdą zastosowanie pewne reguły ogólne, zasady prawa oraz przepisy bezwzględnie obowiązujące, czyli takie, których stosowania nie da się wyłączyć.

Co więcej, z uwagi na uznanie smart contracts za instrument, który może zostać użyty do wyrażenia woli stron, należy zastosować cały szereg zasad wskazujących, w jaki sposób trzeba takie oświadczenia woli oraz umowy interpretować. I tak, do umów zawartych przy użyciu inteligentnych kontraktów zastosowanie znajdzie m.in. przepis art. 58 § 1 i 2 k.c. stanowiący, że czynność prawna sprzeczna z ustawą, zasadami współżycia społecznego albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna. Będzie to oczywiście miało znaczenie również w odniesieniu do czynności prawnych dokonanych przy użyciu inteligentnych kontraktów.

Nie można też pominąć przepisu art. 65 § 1 k.c. stanowiącego, że oświadczenie woli należy tak tłumaczyć, jak tego wymagają ze względu na okoliczności, w których złożone zostało, zasady współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje. Przepis ten koresponduje z treścią przepisu art. 353¹ k.c., w myśl którego strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Tym samym interpretacja postanowień zawartych w inteligentnych kontraktach będzie musiała odbywać się z zachowaniem zasad współżycia społecznego oraz właściwości stosunków gospodarczych, które będą regulowane. Co oczywiste, z uwagi na to, że algorytm komputerowy nie jest w stanie samodzielnie wziąć pod uwagę i ocenić zasad współżycia społecznego, być może konieczne będzie wskazywanie w treści takich umów podmiotów (arbitrów) mogących dokonać ewentualnej korekty wykonania umowy tak, aby pozostała ona w zgodzie z regułami życia społecznego.

Do smart contracts odnosił się będzie również przepis art. 65 § 2 k.c., który stanowi, że w umowach należy raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na jej dosłownym brzmieniu. Tym samym trzeba wskazać, że nie sama literalna treść umowy ma decydujące znaczenie, ale konieczne jest branie pod uwagę tego, jakie skutki chciały wywołać strony. Może mieć to niezwykle istotne znaczenie w odniesieniu do kontraktów zawieranych poprzez tworzenie określonych algorytmów komputerowych, które z natury rzeczy muszą być bardzo precyzyjne i nie pozostawiać pola do dowolnej interpretacji. Możliwe jest więc stwierdzenie, że cel, jaki strony chciały osiągnąć w umowie, był inny niż efekt wykonania algorytmu komputerowego przez maszynę, która ten algorytm wykona. Prowadziłoby to do istotnych problemów w zakresie ewentualnych roszczeń oraz tego, jak powinno się wykonać rzeczywistą (ustaloną przez strony) treść umowy, jeżeli algorytm będzie dążył do innego celu, a strony nie będą mogły go skutecznie zmodyfikować.

Michał Nosowski

radca prawny specjalizujący się w problematyce prawa nowych technologii oraz ochronie danych osobowych

www.michalnosowski.pl

www.wsroddanych.pl

Artykuł pochodzi z Biuletynu Euro Info 4 (175) 2017.

Przeczytaj drugą część artykułu: Inteligentne kontrakty jako nowy sposób zawierania umów, cz. II. Aspekty prawne stosowania inteligentnych kontraktów